Погода

По Бурятии ночью до 42 мороза

Туризм в Бурятии

В Бурятии запускают зимний чартер

Новый год

Минтуризма Бурятии подвело итоги новогодних каникул

Дежурная часть. Происшествия

В Бурятии изъята крупная партия нефрита

Зурхай

Зурхай на 27 января от настоятеля Курумканского дацана

Парламентское обозрение

Депутат Хурала Бурятии Татьяна Мантатова: «Сенаторы поддерживают нас в вопросах социальной политики»

Подробности | Главное

Буряад Уласай хэлэнэй оршуулгын гүрэнэй албан мүнөө юу хэдэг бэ

Общество 30 Ноября 2021 г., 12:17

Поделиться
Поделиться
Отправить
Поделиться

Версия для печати

Байгша оной август соо «РЦ «Бэлиг»гэһэн ГБУ-гай хэлэнэй оршуулгын  гүрэнэй албан жэлтэй болоо. Мүнөө тэрэ юун хэдэг бэ, оршуулга хэжэ үгэхын түлөө хэн хандадаг бэ ба алдуутайгааршье һаа, буряадаар хэлэхэ ба бэшэхэ оролдолго юундэ хэрэгтэй бэ гэжэ ИА Восток-Телеинформдо гүрэнэй албанай хүтэлбэрилэгшэ Дыжид Мархадаева болон юрэнхы мэргэжэлтэн Цырегма Сампилова  хөөрэжэ үгэбэ.

Энэ жэл Буряад Уласта буряад хэлэ мүнөө сагай оршон нүхэсэлдэ тааруулха талаар шэнэ алхам хэгдээ. Шэнэ үгэнүүдэй, ойлгосонуудай, улас түрын болон хуули зүйн томьёоной томо бэшэ толи хэгдээ. Толи удхаараа хэдэн блогуудһаа бүридэнэ, тэрээн соо  ажамидаралай бүхы таланууд ороо, тэрэ тоодо  хүнүүдэй ехэ һонирходог юрын үгэнүүдэй нэгэ бүлэг бии. Дыжид Мархадаевагай хэлэһэнэй ёһоор, буряад хэлэндэ мартагдаһан ба хэрэглэгдэхэеэ болиһонолон юумэнэй нэрэнүүд бии. Жэшээнь,  хэдэн жэл соо “республика” гэжэ үгын буряад аналогынь бии, тэрэнь 2016 ондо Буряад Уласай Болбосоролой ба эрдэм ухаанай яаманай захиралтаар хэрэглээндэ оруулагдаа һэн. Ородоор хэлэгдэдэг юрын үгэнүүд олон байна, тэдэнэр булта өөрын нэрэтэй. Жэшээнь, «электрочайник» – «сахилгаангүсэ», «электроплита» – «сахилгааншэрэм», «позница» – «буузынтогоон».

Хуулинууд болон хаягууд

Албанай ажалай гол шэглэл болбол хуулинуудые болон хуули ёһоной шиидхэбэринүүдые оршуулга болоно. Энэ болбол Буряад Уласай засагай газарай,  толгойлогшын тогтоолнууд болон зарлигууд, Арадай Хуралда абтаһан хуулинууд болон бусад юм. Мархадаевагай хэлэһээр, һарада 300 хуудаһан хүрэтэр оршуулха бологдодог ба тэндэнь шэнэ нэрэ томьёонууд олоор дайралдадаг.

– Энэ ехэ орёо ажал, юундэб гэхэдэ хуулиин удха бидэ алдаха ёһогүйбди. Юрэнхы дээрэнь хэлэхэ болоо һаа, бидэ Шагдаровай толёор хүдэлнэбди, үшөө сахим ород­-монгол толи бии юм, - гэжэ Мархадаева хэлэнэ. Монгол ба буряад хэлэнүүд бултанай мэдэһээр, нэгэ эхи үндэһэнэй, тиимэһээ бидэ зарим нэрэ томьёонуудые монголһоо хэрэглэнэбди. Ёһоороо болбол бидэ бултыень буряадшалха һананабди, тиигэжэ онлайн-толи гаргажа, тэрэниие албан ёһоор баталһанай удаа бултанай хэрэглэхэ аргатай болгохо зорилготойбди. Бидэ мүнөө түрүүшын хубииень хээд байнабди, тэрээн соомнай 400 үгэ ороно – тэрэ толи Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманай сайтда хүнэй харахын тула оруулатай байна, тэндэ тэрэ толитой танилсажа, манай дурадхаһан үгэнүүдтэ өөһэдынгөө ажаглалта хэжэ болохо юм.

Гүрэнэй оршуулгын албанай ажалай үшөө нэгэ шэглэлынь гэхэдэ – хаягуудые оршуулга юм. Тиимэ оршуулгануудые гүрэнэй болон муниципальна эмхи зургаануудта түлбэригүй хэжэ үгэнэбди. Тэдэнэр олонхи ушарта туһа хүргэхын тула бидэндэ хандадаг.

– Манай яаманууд, тэдэнэй албан мэдэлэй эмхи зургаанууд – һургуулинууд, хүүгэдэй сэсэрлигүүд, соёлой, ниигэмэй хангамжын эмхи зургаанууд... Һургуулинууд хаягуудаа хоёр хэлэн дээрэ үнинэй хэдэг болонхой, зарим эмхи зургаанууд энэ ажалые һаял хэжэ эхилээ.  Юрэнхы дээрээ һүүлэй үедэ Буряад Уласта, Улаан-Үдэдэ буряад хэлэн дээрэ дэлгүүрнүүдэй, худалдаанай түбүүдэй хаягууд бии боложо эхилээ. Олонхиниинь энээниие өөһэдөө хэнэ, гэбэшье 2020 онтой сасуулхада, бидэндэ хандалгануудай тоо ехэ болоо.

Жэшээнь, Угсаата зүйн музейтэй хамта ажал хэгдэнэ, тэдэнэр өөһэдынгөө хаягуудые, аншлагуудые болон экспонадуудай тайлбаринуудые буряад болон англи хэлэн дээрэ оршуулха үүсхэл гаргаа. Заказнигууд, заповеднигууд болон бусад – ганса Буряад Уласта бэшэ, иимэ ажалые ябуулжа эхилээ. Тиин, оршуулгын албанда  Эрхүү можын Усть-Ордын буряадай тойрогой Оһын аймагай захиргаан хандаһан байна – мүнөө тэндэ соёлой бүхы эмхи зургаануудай хаягууд хоёр хэлэн дээрэ, буряад ба ород хэлээр бэшээтэй байна. Аягүй ушарнуудшье дайралдадаг. Оршуулгын албан жэлһээ үлүү хүдэлжэ байна, харин  буряад хэлэн дээрэ хаягуудаа зарим компанинууд урид эхилһэн байна. Тиихэдэ һурахашье албан газар үгы байгаа, шадаха соогоо оршуулаа – жэшээнь, таниха хүнүүдтөө хандадаг байгаа.

– Цырегма Сампилова иигэжэ хэлэнэ, нэгэ үедэ би ниитын сүлжээнэй группа соо алдуутай хаягуудай гэрэл зурагуудые эльгээжэ байхыень гуйһан байгааб, тэндэнь энеэдэһэ хүрэмэ гэрэл зурагууд байгаа һэн даа.

Үнэхөөрөөшье, буруу оршуулгатай гаршагуудые мүнөөшье хаража болохо гэжэ Мархадаеа хэлэнэ, зүгөөр энэ гайхаха юумэн бэшэ.

– Энэ мүнөөнэй хэлэнэй байдал гэршэлнэ. Мүнөө зүбөөр бэшэхэ хүнүүдые олохонь орёо байна. Тиимэһээ бидэ тэрэ алдуунуудай түлөө зэмэлхэ ямаршье эрхэгүйбди. Гэбэшье бидэ бүхы юумэ нэгэ доро оршуулжа үрдихэгүй байнабди, - гэжэ тэрэ ойлгуулаа. – Тиимэһээ али болохо үүсхэлнүүдые бидэ дэмжэнэбди. Алдуутайгааршье һаа, буряадаар хэлэхэ ба бэшэхэ гэжэ оролдожо байһаниинь ехэ һайшаалтай. Энэ юу хэлэнэб гэхэдэ, хэлэн амиды байна ба хүн тэрэниие хэрэглэнэ гээшэ.

Ород Уласай хүүгэдтэ буряадай уран зохёолшодой номууд

Гүрэнэй оршуулгын албанай ажал гансата хуулинууд ба хаягууд бэшэ юм ааб даа. Эндэ уран зохёолнууд оршуулагдана. Жэшээнь, буряад уг гарбалтай монголой уран зохёолшодой номууд – тэдэнэр булта Монголдо, Үбэр Монголдо байдаг ба бэшэдэг, зүгөөр тэдэнэй бүтээлнүүд Буряад Уласта ехэ һонирхол татадаг. Харин нёдондо жэл Ород Уласай Гэгээрэлэй яаманһаа ехэ һонин  захил ороо юм һэн гэжэ Дыжид Мархадаева хэлэнэ: хүүгэдэй буряад уран зохёолшодой номуудые ород хэлэндэ оршуулхыень гуйһан байна.

– Бидэнэр ехэ ажал хэжэ, буряад хэлэнэй багшанартай хэлсэжэ, шэнжэлэгшэдтэй хамта эгээ һонирхолтой номуудые шэлэжэ абаабди, тиигэжэ буряадай уран зохёолшодой хүүгэдэй зохёолнууд Ород Уласай бүхы хүүгэдтэ һонирхолтой байха бэзэ, - гэжэ Дыжид Мархадаева хэлэнэ.

Мүнөө дээрээ оршуулгын албанда 9 хүн хүдэлнэ,  хоёрынь уран һайханай оршуулга хэнэ, бусадынь албан ёһоной документнүүдые оршуулна. Гол ехэнхидээ эдэнэр булта өөһэдын ажалай хажуугаар эндэ хүдэлнэ – эдэнэр уран зохёолшод, багшанар, сэтгүүлшэд. Энэ албанда залуушуулай ерээ һаань ехэл һайн байгаа, зүгөөр буряад бэшэгэй хэлэ һайн мэдэдэг залуушуулые олохо гээшэ ехэ орёо, тиихэдэ иимэ ехэ ажалай ашаалал ддажа гараха ба ажал хэхэнь ехэ хүндэ, - гэжэ оршуулгын албанай юрэнхы мэргэжэлтэн Цырегма Сампилова хэлэнэ.

Залуушуулай дунда оршуулагшадые олохонь юундэ тиимэ хүндэб гэһэн асуудалда оршуулгын албанда хэдэн шалтагаан хэлэнэ.

– Буряад хэлээрээ дуугарагты гэжэ мүнөө хэлэнэ, - гээд Дыжид Мархадаева хэлэжэ эхилнэ, – харин олонхи түрэлхид өөһэдөө ород хэлэтэйнүүд, тэдэнэй хүүгэдтэ хэлэнэй оршон үгы байна. Энэнь совет үеын хойшолон, тэрэ үедэ буряад хэлэ заалга хоригдоһоной шалтагаан. Нэгэ сагтабуряад хэлэнэй факультедтэ үсөөхэн оюутад болоһон байна. Мүнөө дээрээ байдал яһала ондоо болоно, зүгөөр энэ асуудалые түргэн гэгшын шиидхэхэ аргагүй. Хэрбээ бидэ үнэхөөрөө буряад хэлэ хамгаалха гэбэл, хүүгэдэй сэсэрлигүүдһээ болон һургуулинуудһаа эхилхэ ёһотойбди. Буряад хэлэ долоон хоногто нэгэ саг үзэхэ бэшэ, харин ород хэлэнтэй адли зааха хэрэгтэй. Һүүлэй үедэ залуушуул ба ондоошье наһанай хүнүүд буряад хэлэ үзэхэ гэжэ оролдожо байһаниинь һайшаалтай. Энэнь бидэндэ найдал түрүүлнэ.

Марина Денисова, Восток-Телеинформ. 

Заметили опечатку? Выделите ошибку и нажмите Ctrl+Enter.

Поделиться
Поделиться
Отправить
Поделиться

Версия для печати

Комментарии к новости

В связи с ужесточением требований, связанных со сбором и хранением персональных данных, мы отказались от размещения комментариев на нашем сайте. Если вы желаете высказаться по тому или иному информационному поводу, предлагаем сделать репост публикации в любую сеть и оставить там свой комментарий на личной странице. Сбор персональных данных на этом сайте не осуществляется.

Другие подробности

20 Января 2022

В Улан-Удэ прошло первое в этом году заседание Совета Народного Хурала

В Улан-Удэ прошло первое в этом году заседание Совета Народного Хурала

19 Января 2022

«Аватару» пообещали новое здание

«Аватару» пообещали новое здание

14 Января 2022

В Бурятии подвели итоги длинных новогодних праздников

В Бурятии подвели итоги длинных новогодних праздников

11 Января 2022

У тысяч голов скота в Бурятии выявили заразную инфекцию

У тысяч голов скота в Бурятии выявили заразную инфекцию

30 Декабря 2021

Новое в выплатах и пособиях в 2022 году

Новое в выплатах и пособиях в 2022 году

Лента новостей
27.01.2022

20:00 Город

В Улан-Удэ рассказали, какие проекты будут реализованы в этом году по «Народному бюджету»

19:40 Экономика, бизнес

В районной больнице Бурятии незаконно эксплуатировали акушерку

19:08 Экономика, бизнес

43 тысячи рублей, в среднем, получает каждый житель Бурятии

18:30 Город

В Улан-Удэ продолжают составлять протоколы на пассажиров без масок

18:15 Образование

Студенты–связисты Бурятии получили именные стипендии

18:00 Общество

В Бурятии назвали самые популярные районы по программе «Дальневосточный гектар»

17:45 Образование

В Бурятии на восстановление учреждений СПО необходимо почти 3 миллиарда

17:30 Экономика, бизнес

«Сибирский цемент» подвел производственные итоги 2021 года

17:18 Город

В Улан-Удэ «Водоканал» заткнул должникам канализацию

17:04 Происшествия

В Улан-Удэ братья угнали у родственника машину и поехали таксовать

17:00 Политика и власть

В Бурятии в «ковидное время» на поддержку бизнеса направили 17 миллиардов рублей

16:52 Происшествия

Следком Бурятии выясняет причины смерти 1,5-годовалой девочки

16:45 Здравоохранение

Алексей Цыденов попросил у Совфеда помочь построить несколько объектов здравоохранения

16:44 Общество

Начальник ветеринарии Бурятии о фуре с якутскими собака: «Будем пресекать»

16:30 Погода

По Бурятии ночью до 42 мороза

16:30 Общество

Жители Бурятии чаще берут с собой в поездку на поезде собак и кошек

16:20 Экономика, бизнес

Китай закрыт, своего не хватает: В Совфеде обсудили обеспеченность Бурятии овощами

16:01 Политика и власть

Глава Бурятии рассказал Валентине Матвиенко о результатах с предыдущих Дней Бурятии в Совфеде

15:45 Экономика, бизнес

Более 1,5 тысяч договоров заключено Центрами продажи услуг ВСЖД в 2021 году

15:15 Экономика, бизнес

МТС запустила «Цифровой водоканал»

15:13 Политика и власть

Без помощи федерального центра Бурятия не сможет нормализовать проблему теплоснабжения, считает Цыденов

14:59 Происшествия

В Бурятии выезд на лед Байкала все еще опасен

14:38 Экономика, бизнес

Продукцию из добытого ЗГРП сырья представили на выставке в Москве

14:26 Здравоохранение

Что делать, если у ребёнка появились симптомы коронавируса, рассказал Минздрав

14:24 Эко-Новости

Для ликвидации свалок и создания инфраструктуры по ТКО вблизи Байкала требуется 7,4 миллиардов

14:18 Город

Субсидии на электроэнергию для перехода на электроотопление в частных домах обсудили в Совете Федерации

14:00 Город

Валентина Матвиенко предложила всем вместе заняться центром Улан-Удэ

13:45 Город

Валентина Матвиенко: полумиллионный город в суровом климате, где люди в любой момент рискуют остаться без тепла – это ненормально

13:34 Общество

«Звезда в шоке»: Избирком Бурятии подал в суд на Сергея Зверева

13:30 Политика и власть

Перспективы газификации Бурятии затронули в Совете Федерации



пїЅпїЅпїЅпїЅпїЅпїЅпїЅ Orphus