Молодые ученые - научный потенциал Бурятии

В Народном Хурале прорабатывают механизмы внедрения научных разработок бурятских ученых в массовое применение

Погода

В Бурятии завтра снег, днем потепление до-8

Выборы в Бурятии

Праймериз на главу Бурятии единороссы проведут по закрытой модели

Будь бдителен

В Улан-Удэ убийце трёх человек назначили психиатрическую экспертизу

Новости Азии

Общественные слушания по монгольским ГЭС пройдут в Улан-Удэ 21 и 31 марта

Новости на бурятском языке

Буряад орондо залуу олзо эрхилэгшэд Наговицындэ өөрын түсэлнүүдые харуулаа

Парламентское обозрение

В Бурятии на рубль господдержки привлекли почти 25 рублей инвестиций

Новости на бурятском языке | Главное

Байһан хэлэеэ алдангүй, ерээдүйнгөө үетэндэ дамжуулха шухала

Новости на бурятском языке 14 Ноября 2013 г., 10:11

Ноябриин 9-10-да Ивалгын дасанда үнгэрһэн “Ерээдүй сагай буряад хэлэнэй урасхал” гэһэн уласхоорондын хуралдаанда Буряад Республикын, Эрхүү можын, За­байкалиин хизаарай, Монголой, Хитадай Дотор Монголой буряад угсаатанай түлөөлэгшэд – дүн хамта 500-гаад хүн сугларжа, буряад хэлэеэ яажа хосоролһоо абархаб, ямар аргаар саашань хүгжөөжэ, ерээдүйн үеынхидтэ дамжуул­хаб гэһэн асуудалнуудта харюу олохоёо оролдоо.

Арадай Хуралай депута­дууд, һуралсалай болон со­ёлой яамануудай, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зур­гаануудай түлөөлэгшэд, эр­дэмтэд, багшанар, соёлой хүдэлмэрилэгшэд, тамиршад – булта һанамжануудаараа хубаалдажа, ехэл шанга, ха­туу хөөрэлдөөн болоо гэжэ тэмдэглэлтэй. Арсалдахашье, бэе бэеэ гэмнэхэшье ушар­нууд дайралдаа. Теэд зан­шалта ёһоороо бэе бэедээ үнэгэн малгай үмэдхүүлээд, үреэлнүүдээрээ андалдаад, гоё гоогоор, хооһоор шашаад тараагүймнай юунһээшье үлүү гэжэ һанагдана. Мүн тиихэдэ бу­ряад арадайнгаа түлөө сагаага­араа оролдожо ябадаг Бандида хамба лама Дамба Аюшеевэй, лама санаартанай иимэ хэмжээ ябуулга эмхидхэжэ, энэ хэрэгтэ хам оролсоһониинь дамжаггүй.

Түрүүшын үдэртэ пленарна зүблөөндэ 350 шахуу хүн хаба­адаа. Буддын шажанай дээдэ һургуулиин шойрын танхим соо олоор сугларһан хүн зоной урда нэн түрүүн хамба лама Дамба Аюшеев үгэ абажа хэлэхэдээ, буряадаараал хөөрэлдэжэ, бэе бэеэ хүлеэсэтэйгээр шагнахые уряалаа. “Сэлэнгын, Зэдын, Ху­рамхаанай, Эрхүүгэй, али Хори­ин гүт – булта бэе бэеэ багтаажа үзэгты. Алишье нютаг хэлэмнай үлүү бэшэ. Өөрынгөө унаган хэ­лэн дээрэ хэлэгты”, - гэжэ тэрэ тон зүб дурадхаа. Тиин буряад хэлэнһээ халташье һаа хадуу­ралга тэрэ дороо хоригдододог байжа, энэ үдэр нютаг хэлэнүүд яһала олоор зэдэлээ. Россиин Гүрэнэй Дүүмын депутат Ми­хаил Слипенчукшье буряад угсаатаниие хүндэлжэ, түрэл хэлэн дээрэмнай хандалга бэшэг эльгээһэн байна. “Бүхэли ара­дуудай, гүрэнүүдэй үгы болон хосоролго хэлэеэл алдаһанһаа эхилдэг гэжэ дэлхэйн түүхэ гэр­шэлнэ... Буряад хэлэ һэргээхэ, хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ боло­хо хуулинууд абтана. Гэбэшье эдэ хэмжээнүүд багадана гэжэ һайн ойлгонобди. Тиимэһээ энэ хуралдаан үрэ дүнтэй байха, за­сагай болон ниитын газарнуудта зохистой хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэхэ дурадхалнууд орохо байха гэжэ найданаб”, - гэжэ бэшэг соонь хэлэгдэнэ.

Буряад хэлэ һэргээхэ, хүгжөөхэ талаар ямар дурад­халнууд орооб гэхэдэ, ехэн­хидээ хэлэгдэжэл байдаг арга хэмжээнүүд нэрлэгдээ: гэр бүлэдөө заабол буряадаар хөөрэлдэхэ, буряад хэлэ за­алгые хүүгэдэй сэсэрлигүүдһээ эхилхэ, буряад FM-радио байгу­улха, телевидени болон радио­до буряад дамжуулгануудай саг ехэ болгохо, номуудые олоор хэблэхэ, буряад хэлэн дээрэ мультфильмүүдые олошору­улха, залуушуулай һонирхохо хэмжээ ябуулгануудые эмхид­хэхэ, һуралсалай методико һайжаруулха...

Зүгөөр бүгэдын һанамжаар, тон шухалань – Буряадай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-ин­тернат шэнги һургуулинуудые, буряад хэлэ шудалалгатай болон буряад ёһо соо хүмүүжүүлгэтэй хүүгэдэй сэсэрлигүүдые нээхэ хэрэгтэй. Лицей-интернадай директор Баир Жалсановай онсолон тэмдэглэһээр, илангаяа хүүгэдэй сэсэрлигүүдтэ анхарал хандуулагдаха болоно. “Олонхи гэртэхин хүдөөһөө буряад хэлэ­тэй хүүгэдээ Улаан-Үдэ дахуул­жа ерээд, сэсэрлигтэ үгэһэмнай, оройдоол хоёр жэлэй туршада ород болошоо гэжэ хэлэдэг. Ии­хэдээ үхибүүд һургуулида оро­тороо, түрэл хэлэеэ алдана гээ­шэ. Иимэ ушарта сэсэрлигүүдтэ заабол буряад хэлэ нэбтэрүүлхэ шухала”, - гэжэ тэрэ тэмдэглээ.

Горитой нүлөө үзүүлхэ үшөө нэгэ эрилтэ - яб-таб бай­са бэшэгдэһэн, зүрилдөөтэ асуудалнуудгүй хуули хэрэгтэй болоно. Ямаршье сагуудта буря­ад арадайнгаа түлөө оролдожо ябаһан зоной нэгэн болохо Ген­надий Манжуевай онсолһоор, мүнөөл хууляар хараалаагүй һаа, юуншье бүтэхэгүй. Хэлэеэ һэргээхын тула нэн түрүүн хуу­ли, удаань мүнгэн хэрэгтэй.

Республикын Һуралсалай болон эрдэм ухаанай яаманай зүгһөө үгэ хэлэһэн Баир Ши­раповай онсолһоор, мүнөө буряад хэлэ заалгын асуудал хэдэн хуулиин зүрилдөөнһөө боложо, өөрын эрхээр заагдаха байдалда оронхой. Жэшээнь, Россиин арадуудай хэлэнүүд тухай хуулиин ёһоор, буряад хэлэн ород хэлэнэй заалгада һаад ушаруулха ёһогүй хадаа тулгардана. Гадна гүрэн до­тор нэбтэрүүлэгдэжэ байһан шэнэ һуралсалай стандартну­удтай холбоотой бэрхэшээлнүүд баһа бии. Тиимэһээ хамагые тэнсүүлхэнь бэрхэтэйшэг. Ре­спубликын эрдэм һуралсал тухай хуулиин гурбадахияа бусаагдаад байһанииньшье энээниие гэршэлнэ.

Соёлой яаманай зүгһөө Жанна Дымчикова иигэ­жэ мэдүүлээ: “Буряад хэлэ хүгжөөлгын программа абтаха­даа, тон түрүүн 400-гаад мил­лион түхэриг хараалагдаа һэн. Зүгөөр тэрэ мүнгэмнай хасагда-хасагдаһаар, 30-аад милли­он болоод, һаяхан бүришье үгтэхэеэ болёо гэжэ дуулдаһан аад, мүнөө дахин үгтэхэ хэбэр­тэй болонхой хаш. Энэ про­грамма тон хэрэгтэй. Тэрэнэй хэмжээндэ яһала ажал ябуулаг­даа. Хэдэн номууд гараа, Буряад драмын театрай зүжэгүүдтэ ор­шуулганууд хэгдэнэ, хуушанай сэтгүүлнүүд номой санда элек­трон хэлбэридэ оруулагдаа, бу­ряад хэлэн дээрэ сайтнууд хэг­дэнэ… Хэлэеэ хадагалха гэбэл, нэн түрүүн хүн бүхэмнай (ямар­шье нютагай байг – хамаагүй) өөрынхеэрээ эшэнгүй дуугардаг болохо ёһотой. Намһаа урид һанамжануудаараа хубаалдаһан зоной хэлэһэн дээрэ нэмэбэл, буряад хэлэндэ, соёлдо хабаа­тай мэргэжэлтэдые урмашуулха, шэнэ үгэнүүдэй толи гаргаха, хэмжээ ябуулгануудые хоёр хэлэн дээрэ хүтэлбэрилхэ”.

Хуралдаанда үгэ хэлэгшэдые шагнажа байхадаа, хүдөөһөө ахижа ерэһэн наһатай зоной түлөө үнэнхэ зүрхэнһөө баяр­лааб. Тэдэ тушаалаа алдахаяа айха бэшэ хадаа, сэхэ руунь лэ буудаад һуугаа. Юундэ буряад хэлэн иимэ шахардуу байдалда орооб, хэлэеэ хүгжөөхын тула юун хэрэгтэйб – үнэн дээрээ эдэ бүгэдэ асуудалнуудта ха­рюунууд бултанда мэдээжэ ха юм. Эндэ гансал буряадууд өөһэдөө гэмтэй бэшэ. Тиимэһээ түрэл нютагтаа, түүхэтэ газар дайда дээрээ ажаһууһан бидэ­нэй хэлэеэ һэргээхэ, хүгжөөхэ хэрэгтэ нэгэшье һаад дайрал­даха, ямаршье хуули дабаан болохо ёһогүй гэжэ һанагдана. Гэбэшье тиигэхэ гэхэдэмнай, тиимэ байна ха юм, иигэхэ­еэ һанахадамнай, иимэ бай­нал гэжэ бэеэ үмөөрэнгүй, нэн түрүүн өөһэдөөл орол­дохо ёһотойбди: гэр бүлэдөө хүүгэдээрээ заабол буряадаар хөөрэлдэжэ, түрэл хэлэндэнь дадхааха шухала.

“Буряад хэлэ хэншье хориногүй. Гол хуули соо бэшэг­дэнхэй. Амяараа хуули абтан­хай. Гүрэнэй программа бии. Теэд буряад хэлэн хүгжэнэгүй, – гэжэ Арадай Хуралай депу­тат Цыденжап Батуев хэ­лээ. – Буряад хэлэ хүгжөөлгын программаар үгтэһэн мүнгэн гүйсэд ашаглагданагүй, жэлэй эсэстэ хэрэглэгдэнгүй үлэшэнэ. Хэрэггүй мүнгэн хасагдангүй яахаб? Жажалаад үгэхэдэ, зал­гижа шадахагүй байнабди. Мүнөөдэр эндэ байһан дүрбэн депутадай зүгһөө хэлэнэб – мүнгэ хараалхаяа оролдо­хобди, зүгөөр тэрэнииемнай ашаглыт даа”.

Улаан-Үдын Захиргаанай За­луушуулай хэрэгүүдэй талаар управлениин дарга Эрдэни Дымчиков үгэ хэлэхэдээ, за­луушуул түрэл хэлэеэ үзэхэ ду­ратай гэжэ тэмдэглээ. Тиимэһээ тэрэ хэдэн хүнтэй хамтаржа, буряад хэлэ хүгжөөлгын “Най­дал” гэжэ жаса нээхэ хүсэлөө, мүн Дээдэ-Онгостойдо дасанай хажууда тусхай түб барижа, залуушуулые буддын шажа­най һургаалтай танилсуулха, буряад хэлэ зааха түсэбөө мэдүүлээ.

Хамба лама Дамба Аюшеев ниитэ буряад хэлэн сонгоол нютаг хэлэн дээрэ үндэһэлхэ ёһотой гэжэ үнинэй хэлэдэ­гынь мэдээжэ. Хори нютаг хэлэн мүнөөнэй түргэн урас­халтай сагта тааранагүй, дан ута, унжагар гэжэ тоолодог. Эндэ тиимэ асуудал табигда­ашье һаа, булюу ехэнхи зон худхажа хуймажа эхилээ һаа, байһан хэлэеэ алдажархи­хабди гэжэ бодоно. Тиимэһээ мүнөөнэйнгөө буряад хэлые бусад нютаг хэлэнүүдээр ба­яжуулжа, дэлгэрүүлжэ, урга­жа ябаһан үедөө дамжуулха шухала. Хаанашье суглараад, хоорондоо хэлсэхэ, тон зүбөөр бэе бэеэ ойлголсохо хэлэмнай литературна хэлэн болоно гэжэ бүгэдэ зүбшөөгөө, сообщает Издательский дом Буряад Унэн.

Заметили опечатку, выделите и нажмите Ctrl-Enter

Комментарии к новости

Оставить комментарий к новости

Отзывы проверяются модератором, пишите культурно

Другие новости

19 Декабря 2016 г.

Буряад орондо залуу олзо эрхилэгшэд Наговицындэ өөрын түсэлнүүдые харуулаа

Буряад орондо «Ши – олзо эрхилэгшэш» гэһэн гаршагтай федеральна тусхай заршам программын оршондо һурагшадай олимпиадын дүнгүүд согсологдобо. Һарын туршада хабаадагшад тусхай һурласал гаража, удаань зохёоһон түсэлнүүдээ инвесторнуудай урда дурадхаһан байна. Олзо эрхилхэ дүй дүршэлөө харуулха хүсэлтэй 5 аймагай 13 команда Буряадайнгаа ниислэлдэ суглараа. Тиин асуудалнуудта харюусаха, олзо олохо талаар даабаринуудые бодохо, өөрын түсэл зохёохо гэхэ мэтын урилдаануудта хаба шадалаараа үзэлсэбэ. Хамтыншье, амин ангииншье тоосоондо Захааминай аймагай олзотон эрхимлээ.

19 Декабря 2016 г.

Буряад уласта 2017 ондо ариг сэбэрые сахиха хэрэгтэ бүхэли миллиард түхэриг шэглүүлэгдэхэ

Буряад орондо байгаалиин ариг сэбэрые сахиха талаар бэрхэшээлнүүдые шиидхэхэ хэрэгтэ 2017 ондо миллиард түхэриг шахуу мүнгэн шэглүүлэгдэхэ. Энээн тухай Буряад Уласай Байгаали ашаглалгын сайд Юрий Сафьянов декабриин 12-то дуулгаа. 2017 он Ородой Холбоото Уласта ариг сэбэрэй габшагай жэл гэжэ соносхогдоо. Тиимэһээ, тэрэнэй хэлэһээр, гүрэн түрын хэмжээндэ олон тоото хэмжээ ябуулганууд энэ талаар зохёогдонхой.

19 Декабря 2016 г.

Вячеслав Наговицын тогтомол сэнгүүд тухай: гарзатамаар балай бэшэбди

Буряад улас үрдилсөөндэ гарзатамаар бэшэ, – гээд Арадай Хуралай ээлжээтэ хуралдаан дээрэ элшэ хүсэнэй тоготомол сэн тухай асуудал тайлбарилхадаа Буряадай толгойлогшо Вячеслав Наговицын сонособо. «Электын хүсэн тухай дэмы үгэ андалдаа болигохо хэрэгтэй. Ородой Холбооной 85 улас можонуудай дунда бидэ зайн галай элшэ хүсэнэй сэнгэй талаар 14-дэхи һуури эзэлнэбди. Эрхүүгэйхидэй бага сэн манда хэды һайшаалтай бэшэшье һаань, бидэ балайш гарзатамаар бэшэбди», - гээд тэрэ тэмдэглээ.

19 Декабря 2016 г.

Буряад ороной хүндэтэ эрхэтэдэй дэбтэр сахим бэшэгээр гарадаг болохонь

Буряад Уласай хүндэтэ эрхэтэдэй дэбтэр гүрэнэй засагай дээдын зургаанай потрал дээрэ сахим гуримаар гардаг болохонь. Энээн тухай зарлигта Буряад Уласай Толгойлогшо Вячеслав Наговицын гар табиба. Сахим гуримаар энэ ном гаргагдахадаа улас түрын эрхим хүндэтэ эрхэтэд тухай мэдээ улам олон зондо дуулгаха һэдэлгэһээ.

15 Декабря 2016 г.

Буряад Уласай Толгойлогшо Байгаали ашаглалгын яаманда шононуудтай хэр тэмсэл ябажа байһан тухай тоосохо даабари үгэбэ

Энэ ажал хэр ябуулагданаб, ямар хэмжээнүүд үшөө хэрэгтэйб гэжэ Байгаали ашаглалгын яаманай хүтэлбэрилэгшэд декабриин 12 болотор тоосохо ёһотой гээд Буряадай Толгойлогшын болон Засаг-газарай хэблэлэй албан мэдээсэнэ. Буряадай Байгаали хиналтын зургаанай мэдээгээр, һүүлэй үедэ хүхэ арьяатанай тоо эрид үсөөрүүлэгдээ. Жэшээнь, 2012 ондо тэдэнэй тоо 2,5 мянгаһаа дээшэ байгаа һаа, 2015 ондо 1,1 мянга хүрэтэр хасагдаа. Жэл бүри 800-1000 шоно хюдагдана.

Лента новостей
21.02.2017

11:59 Экономика, бизнес

В Бурятии начали подготовку к посевной

11:49 Погода

В Бурятии завтра снег, днем потепление до-8

11:43 Происшествия

В Улан-Удэ убийце трёх человек назначили психиатрическую экспертизу

11:39 Общество

Контроль за начислениями по ОДН переложили управляющие компании Бурятии

11:35 Город

В Улан-Удэ частично разберут ледовой городок на площади Советов

11:21 Происшествия

Житель Бурятии вместо денег отобрал у должника телевизор

11:05 Культура

Предприниматель Владимир Дмитриев откроет в Бурятии персональную фотовыставку

11:00 Эко-Новости

В новый проект по Байкалу предлагают включить семь турмаршрутов

10:54 Регионы СФО

Бурятии посоветовали искать альтернативу, а не вести полемику по выравниванию энерготарифа с Приангарьем

10:31 Город

В три отдаленных микрорайона Улан-Удэ проведут воду

10:28 Происшествия

В Улан-Удэ у девушки в баре украли дорогой телефон и сигареты

10:20 Город

Улан-Удэ участвует в выставке-конференции «Умный город» в Китае

10:10 Экономика

Свинокомплекс Восточно-Сибирский раскрывает секреты качества

10:03 Эко-Новости

Десятки тонн шишек заготовят в Бурятии для восстановления тайги

09:51 Эко-Новости

Совместная рабочая группа Бурятии и Иркутска оценит техногенные риски для Байкала

09:42 Общество

Почта Бурятии опубликовала график работы в праздничные выходные

09:20 Происшествия

МВД Бурятии озвучило своею версию поимки насильника

09:14 Территории

Восточно-Сибирская железная дорога предлагает ужесточить в Бурятии наказание за бесконтрольный выпас скота

09:09 Экономика, бизнес

Свыше 25 миллиардов рублей собрала в 2016 году налоговая служба Бурятии

09:01 Город

В Улан-Удэ ритуальный костер очищения в канун Сагаалгана зажгут в 12 дацанах

08:24 Общество

Владимир Путин поручил заняться вопросами профилактики подросткового суицида

08:19 Город

В Улан-Удэ в день обряда «Дугжууба» усилят работу общественного транспорта

08:12 Здравоохранение

В Бурятии за неделю ОРВИ заболели более двух тысяч человек

08:09 Спорт

Школьница из Бурятии стала второй на первенстве Сибири по прыжкам на батуте

08:06 Экономика, бизнес

В модернизацию БАМа и Транссиба в 2017 будет вложено порядка 25 миллиардов рублей

07:36 Город

Численность населения Улан-Удэ превысила 400 тысяч человек

07:30 Город

Жители домов на Спиртзаводской трассы в Улан-Удэ 1 марта отключат от холодной воды

07:23 Экономика, бизнес

В Улан-Удэ сократилась розничная торговля

07:15 Общество

В Бурятии 22 февраля снова проверят систему оповещения

07:05 Город

Средняя номинальная зарплата в Улан-Удэ превысила 34 тысячи рублей

«« Февраль 2017 »»
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
 
 
18
22
23
24
25
26
27
28
 
 
 
 
 

Евгений

21.02 09:55

Баир Дмитриевич! А почему бы, моему ребенку - буряту не общаться со своими одногруппниками в садике на бурятском? Пусть и буряты и русские знают наш родной язык. Ведь мы буряты знаем же русский!!!Почему так мало выделяется бюджетных мест на Бурятский факультет? В Москве сказали, что если так хотите изучать бурятский, находите средства из местного бюджета. А у нас как вы знаете - нет!!!
P.S.: можно было даже в магазинах на ценниках писать и на русском и на бурятском.  

Врио главы Бурятии Алексей Цыденов рассказал о своей семье

Александра

19.02 18:01

прописка городская, справка есть,школа 54 а обед бесплатный (пюре картоф.хлеб и чай)когда дети которые сидят за соседним столом и кушают платно ели все это  котлета =вопрос какая сумма выделяется на льготные обеды???

64 миллиона рублей выделили из бюджета на организацию горячего питания школьников Улан-Удэ

Надежда

19.02 06:37

Уважаемый Алексей Самбуевич! Так хочется, чтобы наше правительство повернулось лицом к простым учителям, которые отдают все силы для повышения образованности наших детей-детей республики. Зарплата низкая, требования высокие. Как выжить? Раньше в школу шли по призванию, а сейчас-из безысходности. Помогите!

Врио главы Бурятии Алексей Цыденов рассказал о своей семье

Система Orphus